MESLEĞİN BUGÜNKÜ DURUMU VE GELECEKTEKİ EĞİLİMLER
Türk İşgücü Piyasasında
Türkiye’de; bugünkü anlamda temizlik görevlisi mesleği 1980'li yıllardan itibaren gelişmeye başlamış ve yaygınlaşmıştır.
Günümüzde istihdama açık olan mesleğin gelişmesinde ve yaygınlaşmasında otel, iş merkezi vb. kuruluşların talebi, teknolojik
gelişmeler ve rekabet ortamı etkili olmuştur. Ancak meslek elemanlarının çalıştığı temizlik şirketleri, bu gelişmeyi teknolojik
anlamda yaşarken insan kaynağına gerekli yatırımı yapmada aynı duyarlılığı gösterememişlerdir. Rekabet, genellikle fiyat kırma
olarak değerlendirilmiş ve bu yaklaşımın doğal bir sonucu olarak meslekte hizmet kalitesi de yükseltilememiştir. Yanlış ücret
politikalarının uygulanması, eğitim hizmetlerinin olmayışı ya da eksik oluşu nedeni ile piyasadaki temizlik görevlileri vasıflı
çalışanlar niteliğine kavuşamamışlardır. Bu durum temizlik şirketlerinde çalışan yöneticiler için de büyük ölçüde geçerlidir.
Söz konusu meslek dalında geleceğe yönelik olarak eğitim ihtiyacı vardır. Birçok temizlik firmasında eğitim çalışmaları
başlamış ve devam etmektedir. Günümüzde temizlik görevlilerinin eğitimi, genellikle çalıştıkları kuruluş içinde işbaşında eğitim
şeklinde verilmektedir. Ancak yaygın olmamakla birlikte bazı firmalar meslek elemanlarının eğitiminde uzman eğitimcilerden de
yararlanmaktadırlar.
Bu meslek, birçok sebepten dolayı gerek toplum gerekse mesleğin çalışanları tarafından sürekli yapılabilecek bir meslek
olarak değerlendirilmemektedir. Ülkemizde yeni ve gelişmekte olan temizlik işleri sektöründe genellikle genç elemanlar
çalışmaktadırlar. Düşük ücret ödenmesi nedeniyle genç temizlik görevlileri işlerine sürekli olarak yapabilecekleri bir
meslek olarak bakmamakta; dolayısıyla eleman değişim oranı artmakta, bunun sonucu olarak meslekte hizmet kalitesi
düşmektedir.
Temizlik görevlileri normal çalışma saatleri dışında, çalışılan yerlere göre vardiyalı çalışma düzeniyle de çalışabilmektedirler.
Temizlik görevlilerine ödenen ücretler çalışılan iş yerine ve ücret politikasına göre değişmektedir. Ancak genelde temizlik görevlileri
düşük ücret almaktadırlar.
Temizlik görevlilerinin en yoğun ve ağır şartlarda çalıştığı yerler hastaneler, alışveriş merkezleri, iş merkezleri ve ofislerdir. Bu
meslek dalının gelecekte, daha fazla beceri gerektiren cam temizliği, halı bakımı ve temizliği ile cila alanlarında ihtisaslaşması
beklenmektedir. Bütün bunlarla birlikte sürekli olarak talep edilecek bir özelliğe sahip olan meslek alanı toplum içinde gittikçe
benimsenmekte ve gelecekte de meslek alanında hızlı bir gelişme beklenmektedir.
Devletin Sektöre Yaklaşımı (Kasım 2012)
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Faruk Çelik, işçi ve işveren sendikaları konfederasyonları ve siyasi partilerin temsilcilerinin
katılımıyla ''alt işverenlik, geçici iş ilişkisi ve uzaktan çalışma'' konularında yürütülen çalışmalara ilişkin değerlendirme toplantısı
yaptı.
Toplantıda, “alt işverenlik, geçici iş ilişkisi ve uzaktan çalışma'' konusunda bakanlıkça hazırlanan rapor sunuldu.
Raporda, alt işverenlik ''Bir işverenden, işyerinde yürüttüğü mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerden veya
asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde iş alan ve bu iş
için görevlendirdiği işçilerini sadece bu işyerinde aldığı işte çalıştıran diğer işveren'' olarak tanımlandı.
Rapora göre, Türkiye'de alt işverende çalışan işçi sayısı;
Kamuda 585.788
Özel sektörde 419.466
Toplam 1.005.254
Verilere göre, taşeron işçiliğin en yaygın olduğu sektörler 417.442 kişi ile (kamu)temizlik ve 318.087 kişi ile (özel) inşaat
sektörlerinde. Hizmet alımının en yaygın olduğu kamu kurumları, %36 belediyeler, %14 KİT' ler ve %4 ile yüksek öğretim
kurumları.
Kamuda ve özel sektörde alt işverenliğin yaygın olduğu sektörler ve toplam işçilerin sayıları şöyle:
Kamu İşçi Sayısı Özel İşçi Sayısı
Sağlık 16.184 İdari ve destek hizmetleri 4.146
Temizlik 471.442 Ulaştırma ve depolama 10.347
Güvenlik 117.541 Madencilik, taş ocakçılığı 12.606
Dağıtım 34.621 İmalat 63.849
İnşaat 318.087
Diğer 10.431
Toplam 585.788 Toplam 419.466
Profesyonel Temizlik Sektörü 2013
Raporda, AB'ye üye 27 ülkede alt işverenlik işlem hacminin 453 milyar avro (€) olduğuna işaret edilerek, alt işverenlik
kapsamındaki firma sayısının 404.699 ve bu kapsamdaki işçi sayısının ise 4.482.143 olduğu belirtildi.
Alt işverenlik uygulaması, örgütlenmeyi imkânsızlaştırıyor. Raporda, alt işverenlik uygulamasında yaşanan sorunlar, işçi ve
işverenler açısından da ayrı ayrı değerlendirildi.
Buna göre, taşeronda çalışan işçilerin yaşadığı sorunlar şöyle:
- Alt işveren yanında çalışan işçi, sık işveren değişikliği nedeniyle yıllık ücretli izne hak kazanamıyor.
- İşçiler, ücretlerini tam ve düzenli alamıyor.
- Kamu makamlarının, alt işverene verdiği belirli işler dışında, alt işverenin işçisinin ücretini ödeyip ödemediğini kontrol etme
yükümlülüğü bulunmuyor.
- Özel sektör işverenlerinin ise kontrol yükümlülüğü ihtiyaridir
- SGK verilerine göre, Türkiye'de 2011 yılında yaklaşık 12,5 milyon 'işten çıkış bildirgesi' hazırlandı. İşten çıkış bildirgelerine
göre, kıdem tazminatına hak kazanabilecek şekilde işten çıkan ya da çıkarılan işçilerin oranı sadece %10 dur
- Bir yıldan az sürelerle sözleşme yapılması ve bir yıllık kıdem şartı sağlansa dahi kıdem tazminatları alt işveren tarafından
ödenmemesi sonucunda, işçiler kıdem tazminatlarını ya hiç alamıyor ya da uzun yargı süreçleri ile alabiliyor
- Alt işverenlik ilişkisi, işçilerin iş güvencesi hükümlerinden yararlanmasını engellemek amacıyla İş Kanunu'nda belirlenen 30
işçi sayısının altına düşmek için kullanılıyor
- Alt işverenlik uygulaması kapsamında çalışan işçilerin örgütlenmeleri ve kendi işverenleri ile toplu iş sözleşmesi akdetmeleri
önünde yasal hiçbir engel yok. Fakat alt işverenlik uygulaması yapısı gereği örgütlenmeyi ve toplu iş sözleşmesinden
yararlanmayı imkânsızlaştırıyor
- Alt işverenler, ekonomik açıdan zayıf olmaları nedeniyle iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin alınmasını asıl işverenden
bekliyor, iş kazası ve meslek hastalıklarının oluşmasını önleyici tedbirlere ve eğitimlere gereken önemi vermiyor
- İşçilerin asıl işverenin emir ve talimatları doğrultusunda çalıştırılması
Profesyonel Temizlik Sektörü 2013
Rapora göre, alt işverenlik uygulamasında işverenlerin yaşadığı sorunlar şöyle:
- Başta, alt işverene verilecek işin belirsiz olması geliyor
- İş Kanunu'na göre alt işverene verilecek asıl işin bir bölümünün işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık
gerektiren işlerden olması gerekiyor. Bu şartların birlikte aranması, belirsizliğe ve işverenlerde muvazaa endişesine neden
oluyor
- Aynı işyerinde çalışmasına rağmen her yıl alt işvereni değişen işçinin son alt işveren tarafından iş sözleşmesinin feshedilmesi
durumunda, Yargıtay tarafından işyeri devrinden hareketle son alt işverenin, işçinin daha önceki alt işverenler nezdindeki
haklarından da sorumlu olduğuna hükmedilmesi
- Uygulamada alt işveren işçilerinin, özellikle kamu kurumlarında asıl işveren tarafından işe alınıp işten çıkarılması, tamamen
asıl işverenin emir ve talimatları doğrultusunda çalıştırılması ve asıl işverenle yapılan sözleşme kapsamındaki işlerde
çalıştırılması, muvazaaya sebep oluyor
- Geçici iş ilişkisi, daimi istihdam olanaklarını artırıyor
Bakanlık raporuna göre, Türkiye'de özellikle mevsimlik tarım işlerinde, aralıklı olarak görülen kısa süreli işlerde, temizlik işlerinde,
evde yaşlı, hasta ve çocuk bakım hizmetlerinde kayıt dışılık fazla. Tarımda yaklaşık 4,5 milyon kişi, tarım dışında ise 5,5 milyon kişi
kayıt dışı çalışıyor. Örneğin, mevsimlik gezici tarım işlerinde yaklaşık 400.000, ev hizmetlerinde 500.000 civarında kayıt dışı çalışan
bulunduğu tahmin ediliyor.
Kayıt dışı uygulamaları ortadan kaldırmak, suiistimalleri engellemek, sosyal güvenceye kavuşturmak için özel istihdam bürolarını
daha işlevsel hale getirilmesine ihtiyaç duyulduğu belirtilen raporda, şunlar kaydedildi:
''Geçici iş ilişkisi, işverenler açısından, talep dalgalanmalarını, hastalık ve doğum gibi sebeplerle boşalan pozisyonları hızlı doldurma
ihtiyacını karşılıyor. İşçiler açısından ise iş-yaşam dengesini sağlıyor, işgücü piyasasına entegrasyonu kolaylaştırıyor, daimi
istihdam olanaklarını artırıyor, kayıt dışı uygulamaları ortadan kaldırarak suiistimalleri engelliyor, istihdamda dezavantajlı gruplar
işgücü piyasasına dâhil olmalarını kolaylaştırıyor.''
2010 yılında dünyada geçici iş ilişkisi ile tam zamanlı çalışan işçi sayısının 10 milyon 240 bin olduğu ifade edilen raporda, AB
ülkelerinde geçici iş ilişkisi 3 milyon 575 kişinin tam zamanlı çalıştığına dikkat çekildi. Özel istihdam büroları aracılığıyla geçici iş
ilişkisi ile çalışanların oranı Birleşik Krallık ‘ta %3, Hollanda' da %2,5 Belçika' da %2, Almanya' da %2, İsveç' te %1,3, İspanya'
da %0,5 ve Yunanistan' da %0,1.
Uzaktan çalışmanın İş Kanunun da düzenlenmediği, ancak uygulamada yaygın olarak kullanıldığı anlatılan raporda, Almanya,
Hollanda, İrlanda ve Yunanistan' da evde çalışanların yüzde 90-95'ini kadınların oluşturduğu belirtildi.
Profesyonel Temizlik Sektörü 2013
Sektörün İstatiksel Verileri (1970 - 2013)
Ülkemiz tarıma dayalı üretimden, sanayiye dayalı üretim tarzına geçişi ticari faaliyetleri geliştirmiştir. Sayıları hızla artan fabrikalar,
iş ve alışveriş merkezleri, oteller, hastaneler temizlik sektörünün gelişimine ivme vermiştir.
Ülkemizde sektörün yaklaşık 40 yıllık bir geçmişi bulunmaktadır, ancak son 20 yıl da kurumsallaşmaya önem verilmiştir.
Faaliyetlerine bir kova, bir süpürge ile başlayan firmalar bugün ileri teknolojili makine parkı ile faaliyetlerine devam etmekte ve
toplamda yüz milyonlarca dolarlık cirolara ulaşmış durumda olmasına rağmen net rakam telaffuz edilememektedir. (Öngördüğüm
ciro rakamı (1.500.000 Kişi x ~1.250 ̈ x 12 Ay) ÷ 1,80 Dolar Kuru = 12 milyar 500 milyon dolar / Yıl)
Yarattığı KDV Hacmi 2 milyar 250 bin dolar / Yıl
Tedarikçi (girdileri) pazarında yarattığı ticari hacim ~1 milyar dolar / Yıl
Bugün sektörün 1,5 milyon kişilik istihdam hacmi yarattığı tahmin edilmektedir. Türkiye nüfusu 73.639.596 kişidir. Nüfusa
oranını doğru hesaplayabilmek için 19 dahil yaş altını 27.429.570 kişiyi istihdamdan düşersek 19 – 64 yaş arasını baz alırsak
36.492.027 kişidir. 65 üstü nüfus ise 9.717.999 dur. (Öngördüğüm istihdama katkı oranı 1.500.000 kişi ÷ 36.492.027 = %4 dür)
Bugün ~2.000 civarında temizlik işletmesi olduğu bunun;
İstanbul’ da 500
Ankara’ da 345
İzmir’ de 300
Bulunduğu % 57 sininde bu üç büyük ilde yoğunlaştığı tahmin edilmektedir. Yoğunlaşma şehirlerin kentleşme ve sanayileşme
düzeyi ile orantılıdır.
STK sayısı 1, Üye Sayısı 99 Yüksek Öğrenim Kurum Sayısı 2 Meslek Standart Sayısı 0
SONUÇ: Yukarda öngörülen rakamlar Profesyonel bir Ekip tarafından 2013 sonuna kadar netleştirilmelidir. STK üye sayısı acilen
1.000 üyeye (nitelik ve nicelik endişesi olmadan) çıkarılmalıdır. Kurumsal bir şirketim diyen Temizlik Firmalarının 2014 bütçelerinde
ara yöneticileri için kişi başına min.48 saat (bir hafta) max.96 saat (bir yıl) ~50 ̈/saat eğitim bütçesi yapmalıdır. 2015 Ocak
Profesyonel Temizlik Sektörünü, bu genç nüfusla ve kalifiye bir yönetici ordusuyla ihracata zorlayacaktır.
Profesyonel Temizlik Sektörü 2013
Temizlik Sektöründe 2013 Öncelikleri
Sektörün daha hızlı gelişmesi ise, bu alanda çalışan nitelikli personel sayısındaki artışın yanında, hizmetlerin standart hale
gelmesiyle mümkün olacaktır. Kaldı ki temizlik firmaları, her geçen gün müşteri taleplerini daha fazla dikkate almakta, bu
doğrultuda kurumsallaşmaya, markalaşmaya, yeni teknolojilere, eğitime ve özellikle insan kaynağına yatırım yapmaktadır.
Tüm bunlara rağmen bugün sektörün en önemli sorunu, çalışanların yarıya yakınının eğitiminin ilköğretim düzeyinde olmasıdır. Bu
durum, temizlik hizmetleri sektörünün eğitilmiş işgücü ihtiyacının önemli düzeyde olduğunu da göstermektedir. Sektörde genellikle
genç elemanlar çalışmakta, bu elemanlara düşük ücret ödenmesi nedeniyle eleman değişimi artmakta sonuç olarak hizmet kalitesi
düşmektedir.
Sektörün gelişimine kesintisiz devam edebilmesi ve yapılan işin meslek olarak benimsenmesi için öncelikle bir mesleki standardı
oluşturulması gerekmektedir. Sektörün daha üst kurumlarda temsil edilmesi için üst kurumların organlarında yer verilmesi
gerekmektedir. Bu kapsamda Odalar Birliği’nde “Temizlik Meclisi” benzeri bir oluşum gündeme getirilmelidir.
Sektörün yurtdışındaki teknolojik gelişmeleri takip edebilmesi için sektörde faaliyet gösteren firmaların yurt dışı fuarlara katılımı
teşvik edilmeli, firmaların katılım masraflarının bir kısmı bağlı bulundukları mesleki kurum-kuruluşlarca karşılanmalıdır.
Sektörde daha nitelikli istihdam yaratabilmek için part-time istihdama olanak verecek yasa değişikliği yapılmalıdır. Bu amaçla part-
time personel yasası tam çıkarılmalıdır.
Ayrıca sınav ve belgelendirme sistemi oluşturularak personelin niteliğinin yükseltilmesi sağlanmalıdır. Çünkü yabancı ve
yerli firmaların temizlik sektöründeki farkı, işleyiş mekanizmaları ve yasal altyapı zemininin yeterli olup olmamasından
kaynaklanmaktadır.
İç pazarın belirli bir doygunluğa ulaştığı dikkate alınırsa, yerli firmaların Ortadoğu, Türki Cumhuriyetleri ve Rusya gibi henüz
regüle olmamış ve doygunluğa ulaşmamış pazarlara açılmalarının sektördeki gelişimin devamı açısından önemli bir itici güç olacağı
görülmektedir.
Sektör gelişime ve yeniliğe açık olmasıyla birlikte geleceği olan firmaların; markalaşabilen, nitelikli eleman çalıştıran, sermaye
yapısını büyüten, birleşme ve şirket evliliği yapabilen ve yurt dışından yabancı ortak bulabilen firmalar olacağı belirtilmektedir.
Profesyonel Temizlik Sektörü 2013
Örnek Temizlik Şirket Sayısı İstatistiği
01 - Adana (28)
02 - Adıyaman (4)
03 - Afyonkarahisar (8)
04 - Ağrı (2)
05 - Amasya (3)
06 - Ankara (33)
07 - Antalya (29)
08 - Artvin (2)
09 - Aydın (10)
10 - Balıkesir (5)
11 - Bilecik (1)
12 - Bingöl (1)
13 - Bitlis (0)
14 - Bolu (3)
15 - Burdur (1)
16 - Bursa (14)
17 - Çanakkale (2)
18 - Çankırı (1)
19 - Çorum (3)
20 - Denizli (20)
21 - Diyarbakır (2)
22 - Edirne (6)
23 - Elazığ (5)
24 - Erzincan (2)
25 - Erzurum (3)
26 - Eskişehir (19)
27 - Gaziantep (9)
28 - Giresun (0)
29 - Gümüşhane (0)
30 - Hakkari (0)
31 - Hatay (4)
32 - Isparta (2)
33 - Mersin (15)
34 - İstanbul (70)
35 - İzmir (18)
36 - Kars (0)
37 - Kastamonu (1)
38 - Kayseri (30)
39 - Kırklareli (3)
40 - Kırşehir (5)
41 - Kocaeli (15)
42 - Konya (34)
43 - Kütahya (2)
44 - Malatya (23)
45 - Manisa (12)
46 – K.maraş (10)
47 - Mardin (4)
48 - Muğla (1)
49 - Muş (0)
50 - Nevşehir (6)
51 - Niğde (4)
52 - Ordu (3)
53 - Rize (1)
54 - Sakarya (7)
55 - Samsun (12)
56 - Siirt (0)
57 - Sinop (0)
58 - Sivas (2)
59 - Tekirdağ (8)
60 - Tokat (4)
61 - Trabzon (1)
62 - Tunceli (1)
63 - Şanlıurfa (12)
64 - Uşak (6)
65 - Van (5)
66 - Yozgat (1)
67 - Zonguldak (3)
68 - Aksaray (1)
69 - Bayburt (0)
70 - Karaman (1)
71 - Kırıkkale (0)
72 - Batman (2)
73 - Şırnak (0)
74 - Bartın (0)
75 - Ardahan (0)
76 - Iğdır (0)
77 - Yalova (7)
78 - Karabük (1)
79 - Kilis (0)
80 - Osmaniye (4)
81 - Düzce (1)
